Zjawiska kryzysowe w oświacie i wychowaniu. Sposoby ich przezwyciężania.
mgr Agnieszka Śmietańska
Mówiąc o zjawiskach kryzysowych należy zdefiniować samo pojęcie. Kryzys jest to sytuacja nagła, mająca duży zasięg, skalę zjawiska, oraz dolegliwość utraty, straty np.: dobrej reputacji.
W szkole sytuację kryzysową może wywołać zdarzenie o charakterze incydentalnym (np.: pożar, powódź), atak terroryzmu ( podłożenie bomby, napad z bronią) sytuacje systematyczne- akty przemocy wewnątrz społeczności szkolnej (uczniów wobec innych uczniów, uczniów wobec nauczycieli, nauczycieli wobec uczniów), ekstremalne traumatyczne wydarzenia z udziałem osób ze szkoły (zabójstwa, samobójstwa, nieszczęśliwe wypadki na imprezach szkolnych lub pozaszkolnych) zdarzenie mające wpływ na reputację placówki.
Ludzie na kryzys reagują w różny sposób. Emocjonalnie: szokiem, lękiem, złością, bezradnością itp. Towarzyszą im myśli zaprzeczające. Niedowierzanie; „dlaczego ja”; „to przez nich”; „przeze mnie” itp. Objawy fizjologiczne towarzyszące w sytuacji kryzysu to szok; lęk; złość; bezradność itp.
Do zagrożeń płynących ze środowiska cywilizacyjnego i z wadliwego funkcjonowania różnych instytucji zaburzone kontakty interpersonalne w rodzinie, w szkole, w instytucjach, miejscach pracy. Na dzieci i funkcjonowanie oddziałują wszystkie sytuacje zagrażające oraz oddziaływania wychowawcze, które są niespójne. Żyjemy w czasach przepełnionych powszechną informacją o agresji i przemocy przekazywaną przez środki masowego przekazu. Ściśle z tym związane jest poczucie zagrożenia, brak poczucia bezpieczeństwa, jakie towarzyszy ludziom w każdym wieku. Agresja, przemoc, konflikty i nietolerancja stały się elementami społecznej rzeczywistości. Przemoc emocjonalna, odrzucenie, szykanowanie, szantażowanie, oraz poddawanie przemocy seksualnej. Przestępczość nieletnich w ostatnim czasie nasiliła się. Za przyczynę takiego stanu upatruje się głównie w kryzysie wartości, braku więzi rodzinnych, grupach rówieśniczych, w których panuje moda na bycie twardym. Dostarczanie negatywnych wzorców w mediach, grach. Przyzwolenie na używanie przez nieletnich alkoholu i narkotyków. Zmniejszenie roli oświaty do roli” wspierającej rodzinę”. Spowodowało to zmianę w postrzeganiu oświaty. Wielu rodziców w stosunku do szkoły prezentuje postawę roszczeniową, autorytet nauczyciela poważnie podważony. Badacze i psycholodzy za agresję wśród młodzieży obarczają bunt przeciwko autorytetom, na którą nałożył się tzw. okres przejściowy związany z transformacją ustrojową. Nieprawidłowe relacje międzyludzkie, brak zaspakajania potrzeb, nieprawidłowy świat wartości, nadmiar wolności, używki, brak kontaktów międzyludzkich, przyjaźni, nieprawidłowe postawy wychowawcze.
Postępowanie w sytuacjach trudnych lub krytycznych wymaga dobrego rozpoznania problemu, zdarzenia, pełnej wiedzy na temat ucznia i jego rodziny, rozpoznania motywów postępowania i zastosowania odpowiedniej procedury postępowania. Nauczyciele i wychowawcy mogą wspierać się pomocą pedagoga i psychologa szkolnego, nadzoru pedagogicznego, personelu medycznego, pracowników obsługi szkoły oraz liczyć na wsparcie Policji, Sądu ds. Rodziny i Nieletnich, poradni specjalistycznych. Skuteczność zastosowania procedur wymaga dobrej współpracy ze środowiskiem rodzinnym ucznia.
Metody, którymi można to osiągnąć to:
• zebrania klasowe integracyjne
• spotkania indywidualne z wychowawcą
• spotkania typu wychowawca – pedagog szkolny – rodzic, które można poszerzyć w zależności od sytuacji o wicedyrektora, nauczyciela uczącego
• dzienniczek ucznia z informacjami o zaistniałych sytuacjach
• wezwania listowne i telefoniczne
• udział rodziców w imprezach szkolnych (uroczystości, pokazy, akademie itp.)
• udział rodziców w wycieczkach szkolnych
• udział rodziców w działaniach wychowawczych szkoły
Włączanie do programów dydaktycznych zająć profilaktyczno-edukacyjno-wychowawczych ze szczególnym uwzględnieniem profilaktyki uzależnień: Ochrona dzieci i młodzieży przed nieprzystosowaniem społecznym, marginalizacją i społecznym wykluczeniem. Inicjowanie programów informujących o źródłach zagrożeń cywilizacyjnych i kulturowych, metodach i technikach budowania odporności na manipulacje medialną, grupową, ekonomiczną, sposobach prewencji i radzenia sobie w sytuacjach trudnych. Wspieranie idei wolontariatu. Inicjowanie programów wyłaniania liderów młodzieżowych w różnych sferach życia publicznego.
Szkoła, jako placówka integrująca wiedzę z różnych dziedzin, służąca wszechstronnemu rozwojowi indywidualnemu, ucząca krytycyzmu oraz angażująca i przygotowująca uczniów do rozwiązywania problemów jednostki, rodziny i społeczności. Ma za zadanie wypracowywać procedury efektywnej selekcji, wyróżniania, nagradzania i monitoringu rozwoju młodzieży uzdolnionej. Zapewnienie opieki osobom niepełnosprawnym. Wspieranie programów promujących tolerancję wobec osób niepełnosprawnych. Wspieranie programów integracyjnych wśród środowisk osób zdrowych i niepełnosprawnych. Realizację programów profilaktycznych i prozdrowotnych w szkole (wady postawy, wymowy, zgryzu, wzroku i nieprawidłowego żywienia). Realizację programów przeciwdziałających przemocy, autoagresji i uzależnieniom, programów propagujących zasady zachowania bezpieczeństwa w ruchu ulicznym, w domu, w czasie zabawy, na wakacjach oraz w kontaktach z innymi ludźmi. Promocję zdrowego trybu życia. Współpracę w klubami sportowymi, wspieranie stałych zajęć rekreacyjnych i sportowo-rehabilitacyjnych dla osób niepełnosprawnych. Wspieranie różnych form turystyki krajowej, Promowanie form spędzania czasu wolnego przez młodzież, sprzyjających rozwojowi zainteresowań i przeciwdziałaniu nudzie. Realizację projektów służących zdrowemu stylowi życia, przeciwdziałanie uzależnieniom i biernym formom spędzania wolnego czasu, Poszerzenie oferty zajęć pozalekcyjnych, zagospodarowanie czasu wolnego dzieciom i młodzieży w okresie wakacyjnym i zimowym. Zwiększenie poczucia bezpieczeństwa dzieci, młodzieży i osób dorosłych. Rozwijanie programów przeciwdziałania przemocy rówieśniczej.
Szkoła to kreacja dwóch podmiotów: ucznia i nauczyciela, to ściśle określone role, w które przypisany jest przykład, autorytet, zrozumienie, wymagania, reguły, zasady i formy współpracy. To w szkole odbywa się zapis i dziedziczenie dobra i zła. Tu ścierają się różnice w wymaganiach szkoły i domu i ustalają się wzajemne reguły. Ucznia w szkole kształtuje nie tylko nauczyciel, ale i czas w niej spędzony, ubiór, wymagania, jakie sobie stawia, język i używane słownictwo (nie tylko na lekcji, lecz i poza nią), obyczajowość, tradycja, codzienność i świętowanie, cała przestrzeń wychowawcza domu i szkoły, łącząca się w jedną całość, stosowane normy, zasady i metody wychowawcze. Nasz obecny system, system wolnej gospodarki, otwartej konkurencji i demokracji respektuje indywidualne wolności obywateli, a wolności te panują różnorakie, w związku z tym niezbędne jest umiejętne korzystanie z wolności. Ważne jest nauczenie młodego pokolenia dokonywania moralnie właściwych wyborów. Młodzież potrzebuje atmosfery, w której mogłaby rozwijać się, szlifować swoje zdolności, realizować pragnienie sukcesu, poprzez bycie coraz lepszym i szkoła taką atmosferę powinna im stworzyć, bo od tego zależy nasza przyszłość. Nawiązując natomiast jeszcze do wychowania w kontekście, bycia podwaliną życia i odpowiedzialności nauczyciela za ten proces, a także jego roli w kształtowaniu młodego człowieka, muszę zaznaczyć, iż wiele do zrobienia ma zwykły, polski nauczyciel. Od niego zależy czy będzie umiał uczyć i kształtować w młodych ludziach wartości i przezwyciężać napotykane sytuacje kryzysowe.
Literatura:
Dąbkowska M. I. (2010), Zastraszanie i przemoc szkolna, Wydawnictwo Uniwersum Mikołaja Kopernika
Szluz B.(2007), Przemoc konteksty społeczno – kulturowe, t. I Społeczne i psychologiczne aspekty zjawiska, Wydawnictwo Uniwersytetu rzeszowskiego
Necio,archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/ppmb/texts/2009_11/09goeept.pdf
Necio,archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/ppmb/texts/2010_1/10goeptp.pdf
